Een zaal die terugkijkt
Wie beelden ziet van een pauselijke audiëntie in de Paul VI-hal, ziet eerst de paus en de duizenden bezoekers. Wie wat langer kijkt, ziet iets anders: een zaal die de vorm heeft van een slangenkop.
De hal werd ontworpen door architect Pier Luigi Nervi en in 1971 in gebruik genomen. Er is plaats voor ruim 6.000 zittende bezoekers. Het is de plek waar de paus wekelijks de gelovigen toespreekt, en juist daar valt iets op dat de meeste bezoekers ontgaat.
Het slangenhoofd
Kijk vanuit de zaal naar het podium en het beeld vormt zich vanzelf. De twee grote ovale ramen in de achterwand lijken op ogen. Het golvende plafond en de zijwanden lijken op de bovenkaak en het verhemelte van een geopende bek. De lichtgevende ribben van het dak doen denken aan schubben of tanden.
De paus zit daarmee, letterlijk, in de muil van de slang. Elke week weer, terwijl hij de gelovigen zegent.
Ook van buiten is de gelijkenis er. Van bovenaf gezien heeft het gebouw een langwerpige, naar voren toelopende vorm, zoals de kop van een slang. Het golvende dak, bedekt met ruim 2.400 zonnepanelen, oogt als een geschubde huid. En de ovale ramen in de achterwand zijn ook aan de buitenkant zichtbaar, als twee ogen in de kop.
Officieel is de vorm een kwestie van akoestiek, licht en constructie. Nervi stond bekend om zijn gewelfde betonconstructies. Maar de vraag blijft: hoe kan het dat niemand in een organisatie die zo bewust omgaat met symboliek, deze gelijkenis heeft gezien of willen zien?
De slang in de Bijbel
In de christelijke traditie is de slang geen neutraal dier. In Genesis 3 is het de slang die Eva verleidt om van de verboden boom te eten. Daarmee begint volgens de kerk de zondeval.
In Openbaring 12:9 wordt het verband expliciet gelegd: de grote draak, de oude slang, wordt daar de duivel en satan genoemd. De slang staat zo voor verleiding, bedrog en het kwaad zelf.
Dat juist de zaal waar de hoogste vertegenwoordiger van die kerk spreekt, de vorm heeft van dat symbool, is op zijn minst opmerkelijk.
Het kunstwerk achter het podium
Achter de paus staat een enorm bronzen beeld: La Resurrezione (De Wederopstanding) van de Italiaanse beeldhouwer Pericle Fazzini. Het is zo’n 20 meter breed, 7 meter hoog en weegt ongeveer 8 ton. Paus Paul VI liet het maken; het werd in september 1977 onthuld.
Volgens de officiële uitleg toont het Christus die opstaat uit een krater in de Hof van Getsemane, geslagen door een atoombom. Fazzini zelf beschreef het als een gruwelijke explosie, een draaikolk van geweld en energie.
Wie het beeld zonder die uitleg bekijkt, ziet iets heel anders. Een kolkende massa van verwrongen takken, wortels en vormen die eerder aan vlammen of vergane lichamen doet denken. De figuur in het midden heeft een uitgerekt, haast skeletachtig gezicht. Veel kijkers vinden het eerder duister en dreigend dan verheven. Wat opvalt:
- Het werk had zeven jaar discussie nodig en kwam er pas na persoonlijk ingrijpen van de paus.
- Architect Nervi zelf was tegen elke toevoeging die zijn zaal zou veranderen.
- Het beeld staat precies tussen de ‘ogen’ van de zaal, als het ware in de keel van de slang.
De kerk spreekt van hoop en opstanding. Maar het beeld dat elke week achter de paus staat, is er een van vernietiging.
Toeval of symboliek?
De gangbare uitleg is eenvoudig: het slangenhoofd is toeval, ons brein ziet nu eenmaal gezichten en dieren in vormen. En het beeld gaat over de angst voor kernoorlog in de jaren zeventig.
Maar symboliek is in Rome nooit toevallig. Elk gewaad, elke kleur en elk gebaar heeft er een betekenis. Dan is het moeilijk te geloven dat een zaal van deze omvang, gebouwd voor de belangrijkste ontmoetingen van de paus, zonder bedoeling deze vorm heeft gekregen.
Vanuit De Ware Wereld kijk ik er zo naar: in een gesimuleerde werkelijkheid laten de bouwers van het spel soms bewust hun handtekening achter. Wie leert kijken, ziet de symbolen die voor iedereen zichtbaar zijn, maar door bijna niemand worden opgemerkt. Het slangenhoofd in het hart van het Vaticaan is daar een voorbeeld van.
Kijk zelf
Zoek een foto van een audiëntie in de Paul VI-hal en kijk eerst naar het geheel, niet naar de paus. Zie de ogen, de bek, en het beeld van vernietiging in de keel. Oordeel dan zelf: toeval, of een boodschap die al vijftig jaar voor ieders ogen staat?
Geef een reactie