In dit artikel duik ik dieper in wat cartografen van de 16e tot en met de 18e eeuw precies bedoelden met ‘Grand Tartarie’ of ‘Grote Tartarije’, en hoe dit gebied op de bekendste wereldkaarten van die tijd werd weergegeven.

Tartarije op de grote wereldkaarten

Op de beroemde wereldkaart van Gerardus Mercator uit 1569 en latere edities staat een enorm gebied in Noord- en Centraal-Azië aangeduid als Tartaria. Ook cartograaf Willem Blaeu en zijn zoon Joan Blaeu, met hun invloedrijke atlassen uit de 17e eeuw, namen Tartarije op als een duidelijk afgebakend, benoemd gebied — compleet met steden, rivieren en gebergten. Dat is opvallend: dit waren geen vage, onbekende witte vlekken op de kaart, maar gebieden die met naam en toenaam werden vastgelegd, inclusief lokale nederzettingen.

Grand Tartarie werd doorgaans getekend als het gebied dat zich uitstrekte van de Wolga tot aan de Grote Oceaan, en van Siberië tot aan de grens met Tibet, Perzië en China. Binnen de Tartarije-theorie wordt deze consistentie tussen kaarten van verschillende cartografen, uit verschillende landen, als een belangrijke aanwijzing gezien dat het hier niet ging om een vage verzamelnaam, maar om een daadwerkelijk bestaand en erkend rijk.

Oude vermeldingen buiten de kaarten

Ook buiten de cartografie kom je verwijzingen naar Tartarije tegen: in reisverslagen, encyclopedieën en zelfs officiële correspondentie tussen Europese hoven werd het gebied als volwaardige politieke entiteit behandeld, met eigen heersers en gezantschappen. Dat roept bij mij de vraag op waarom een gebied dat zo serieus werd genomen door diplomaten en geleerden van die tijd, later zo abrupt uit onze geschiedenisboeken is verdwenen.

De gangbare verklaring is dat ‘Tartarije’ simpelweg een parapluterm was voor een gebied dat Europa nog niet goed had verkend, en dat naarmate de kennis toenam, de naam werd vervangen door preciezere aanduidingen. Dat is op zich een logische verklaring, maar ik vind het wel opvallend hoe gedetailleerd en consistent deze ‘onbekende’ regio juist werd afgebeeld.

In het volgende artikel ga ik in op de mensen die dit gebied bevolkten: de Tartaren zelf, hun cultuur, en de rol die de Zijderoute speelde in hun contact met de rest van de wereld.