De Gouden Kooi: Vrijheid of Veiligheid? – deel 4

Wie bepaalt er eigenlijk?

Elke paar jaar mogen we stemmen. We kiezen een partij, de partijen vormen een kabinet, en dat kabinet maakt beleid. Zo werkt democratie, toch?

Dat dacht ik ook. Maar hoe langer ik kijk, hoe meer ik het gevoel krijg dat de echte beslissingen ergens anders vallen. Niet in de Tweede Kamer, maar in rekenmodellen, adviesraden en instituten waar niemand op heeft gestemd.

Dat noem ik expertocratie: bestuur door experts en modellen, waarbij politici vooral uitvoeren wat de berekening voorschrijft. In het tweede deel van deze serie liet ik zien dat de technocraten van de jaren ’30 precies dit droomden. Nu wil ik laten zien dat het al lang gebeurt, gewoon hier in Nederland.

Het model zegt nee: stikstof

Het duidelijkste voorbeeld vind ik de stikstof. In mei 2019 zette de Raad van State een streep door de stikstofregels van de overheid. Ineens lag het halve land stil. Woningbouw, wegen, boerenbedrijven: alles kwam op slot.

En wie bepaalt of jij mag bouwen of je bedrijf mag uitbreiden? Een rekenmodel. Het heet AERIUS. Dat programma berekent hoeveel stikstof er volgens het model op een stuk natuur neerkomt. Komt er te veel uit, dan krijg je geen vergunning. Ook al kun je met je eigen ogen niets meten in het veld.

Ik vind dat bijzonder. Een boer die al generaties lang op hetzelfde land werkt, kan zijn bedrijf kwijtraken door een uitkomst op een computerscherm. Geen politicus die dat besluit en daar verantwoording voor aflegt. Het model heeft gesproken.

Corona: het OMT aan het roer

Tijdens de coronacrisis zag ik het nog duidelijker. Elke persconferentie begon eigenlijk al dagen eerder, bij het OMT, het Outbreak Management Team. Een groep deskundigen die het kabinet adviseerde. Op hen had niemand gestemd, en de meeste mensen wisten niet eens wie erin zaten.

Toch voelde het alsof hun advies wet was. Avondklok, sluiting van scholen en winkels, de coronapas. De modellen van het RIVM voorspelden hoeveel ziekenhuisopnames er zouden komen, en daar werd het beleid op gebouwd.

Politici zeiden het steeds weer: “We volgen de wetenschap.” Maar wetenschap is geen stem van boven. Wetenschappers zijn het vaak onderling oneens, en modellen zitten er regelmatig naast. Toch werd elke kritische vraag al snel weggezet als “tegen de wetenschap”. Dat vind ik geen democratie meer. Dat is gehoorzamen aan het model.

Doorgerekend door het CPB

Een derde voorbeeld zie je bij elke verkiezing. Het Centraal Planbureau, het CPB, rekent de verkiezingsprogramma’s van de partijen door. Dat doen ze al sinds 1986. Hoeveel banen levert een plan op? Wat kost het? Wat doet het met je koopkracht?

Klinkt nuttig. Maar kijk eens wat er gebeurt. Partijen passen hun plannen aan zodat ze “goed uit de doorrekening” komen. Een idee dat niet in het model past, verdwijnt al voordat de kiezer erover kan beslissen. En in debatten hoor ik politici steeds vaker zeggen: “Volgens het CPB…” alsof daarmee de discussie voorbij is.

Zo bepaalt een rekenmodel al vooraf welke keuzes we mogen maken. Het speelveld wordt kleiner, zonder dat iemand daarover heeft gestemd.

“Er is geen alternatief”

De Britse premier Margaret Thatcher had er een vaste uitdrukking voor: There is no alternative. Er is geen alternatief. Die zin vat voor mij de expertocratie perfect samen.

Want als er geen alternatief is, hoef je ook niet te kiezen. En als je niet hoeft te kiezen, waarom zou je dan nog stemmen? Politiek wordt dan een soort toneelstuk. Er wordt gedebatteerd en gestemd, maar de echte koers ligt al vast in de modellen.

In Europa zie ik hetzelfde. Nieuwe wetten worden voorgesteld door de Europese Commissie, en daar heb jij als kiezer niet rechtstreeks voor gestemd. Steeds meer beslissingen schuiven weg van de mensen die jij kunt wegstemmen, naar mensen die je nooit hebt gekozen.

Zie je hoe dit aansluit op de vorige delen? De technocraten van de jaren ’30 wilden politici vervangen door experts. Het is vandaag misschien niet zo uitgesproken, maar het resultaat lijkt er wel verdacht veel op.

Maar politici weten toch niet alles?

Dat klopt. Een minister hoeft geen virusexpert of econoom te zijn, en het is goed dat er mensen zijn die de cijfers kennen. Voorstanders zeggen ook: liever een berekening dan een politicus die maar wat roept. Daar zit iets in. Maar een model is altijd een versimpeling van de werkelijkheid, gemaakt door mensen met hun eigen aannames. En het blijft een keuze welk model je gebruikt en wat je ermee doet. Die keuze hoort bij ons te liggen, niet in een rekenmachine.

Adviseren of beslissen?

Voor mij gaat het om één simpel verschil. Een expert die adviseert is een hulp. Een expert die beslist is een baas. En een baas die je niet kunt wegstemmen, is een baas die je niet meer kwijtraakt.

Hiermee sluit ik het eerste blok van deze serie af. We weten nu waar de kooi vandaan komt en waarom we erin stappen. Vanaf het volgende deel kijk ik naar de tralies zelf: de techniek die alles meetbaar maakt. Want als je je vrijheid inlevert voor veiligheid, zul je ze uiteindelijk allebei verliezen.

Volgende keer: Altijd verbonden, altijd meetbaar. Over 5G, 6G en het Internet der Dingen. Wie kijkt er mee via je slimme meter, je auto en zelfs je koelkast?

Dit artikel is deel 4 van de serie De Gouden Kooi. Lees ook het vorige deel: Het goud van de kooi.