In deel 1 schreef ik over de lobby van grote bedrijven. Maar er is nog een tweede groep die buiten de stembus om veel invloed heeft: de NGO’s. Dat staat voor niet-gouvernementele organisaties. Simpel gezegd: clubs die niet van de overheid zijn en geen winst hoeven te maken. Denk aan Greenpeace, Milieudefensie en Oxfam Novib.

Dat klinkt sympathiek. Ze komen op voor de natuur, het klimaat of arme landen. Maar ik wil je één vraag stellen: wie heeft ze gekozen? Het antwoord is: niemand. En toch kunnen ze het beleid in Nederland flink bijsturen.

Via de rechter regeren

Het slimste wapen van NGO’s is de rechtszaak. Als de politiek iets niet wil, stap je gewoon naar de rechter.

Een goed voorbeeld is de stikstofzaak van Greenpeace. Op 22 januari 2025 oordeelde de rechtbank in Den Haag dat de Staat zijn stikstofdoel voor 2030 moet halen. Lukt dat niet, dan volgt er een boete van 10 miljoen euro. Het toenmalige kabinet wilde dat doel juist doorschuiven naar 2035 en ging in hoger beroep. Maar de rechter had bepaald dat de uitspraak meteen uitgevoerd moest worden.

Denk daar even over na. Er was een kabinet dat gekozen was, met een plan. Toen kwam er een organisatie die niemand heeft gekozen, en die kreeg via de rechter voor elkaar dat het anders moest. Wie bepaalt hier dan het beleid? Voor de boeren in Nederland was dat geen kleine kwestie.

Eerder ging het precies zo met de klimaatzaak van Urgenda. Ook toen moest de Staat van de rechter meer doen dan de politiek zelf van plan was.

Blijven procederen tot het lukt

Milieudefensie sleepte Shell voor de rechter. In 2021 won de organisatie. Maar in 2024 verloor ze in hoger beroep. Stoppen? Nee hoor. Milieudefensie ging naar de Hoge Raad, en in april 2026 begon ze er een tweede zaak naast. Nu moet de rechter Shell verbieden om nog nieuwe olie- en gasvelden aan te boren.

Begrijp me goed: ik ben geen fan van Shell, dat las je in deel 1 al. Maar Shell zegt hier iets waar ik het wel mee eens ben: dit soort keuzes horen bij de overheid, niet bij een NGO of een rechter. Over zulke grote dingen zou de bevolking iets te zeggen moeten hebben.

Betaald met ons eigen geld

Nu wordt het pas echt vreemd. Veel NGO’s krijgen geld van de overheid. Oxfam Novib kreeg tussen 2020 en juni 2026 bijna 53 miljoen euro rechtstreeks van het ministerie van Buitenlandse Zaken, en nog eens zo’n 13 miljoen via andere wegen. Dat bleek uit antwoorden op Kamervragen. Tegelijk voert Oxfam Novib campagne over politieke onderwerpen.

Kamerleden vroegen het kabinet ook hoe het kan dat de overheid clubs betaalt die diezelfde overheid voor de rechter slepen en campagnes voeren tegen ministers. Het antwoord: het kabinet vindt het belangrijk dat deze organisaties kritisch kunnen blijven. Zelfs als ze overheidsgeld krijgen.

Het kabinet-Schoof wilde hier iets aan doen. Vanaf 2026 zouden organisaties geen ontwikkelingsgeld meer krijgen om in Nederland te lobbyen. Maar na de val van dat kabinet werd een deel daarvan alweer teruggedraaid. Lobby op internationaal niveau mag nu toch weer met subsidie.

Brussel betaalt lobbyisten om voor Brussel te lobbyen

Het gekste voorbeeld komt uit Europa. Via een subsidiepot genaamd LIFE heeft de Europese Commissie NGO’s betaald om bij Europarlementariërs te lobbyen voor haar eigen klimaat- en milieuplannen. Lees dat nog eens. De Commissie betaalt clubs om het parlement over te halen om plannen van diezelfde Commissie goed te keuren. En dat alles met belastinggeld.

Toen Kamerleden vroegen of het Nederlandse kabinet hiervan wist, was het antwoord: nee, voor zover bekend niet. Het kabinet houdt ook geen overzicht bij van welke Nederlandse NGO’s hier geld van kregen.

Een goed doel als verdienmodel

En dan is er nog iets waar ik al langer over nadenk. Ik denk dat sommige NGO’s gewoon als verdienmodel worden opgezet. Het werkt ongeveer zo.

Je steekt een ton in een mooie uitstraling: een strakke website, een sterk logo, professionele rapporten en een goed klinkend plan. Daarmee klop je aan bij de overheid of bij Brussel. Je krijgt een subsidie van een miljoen om dat plan uit te voeren. Dan heb je je investering tien keer terugverdiend. Van dat geld worden ook de salarissen, het kantoor en de volgende campagne betaald. En met die campagne vraag je weer nieuwe subsidie aan.

Ik zeg niet dat elke NGO zo werkt. Er zijn genoeg mensen die zich met hart en ziel inzetten voor een goed doel. Maar het systeem nodigt er wel toe uit. Wie goed is in subsidie aanvragen, wint. Niet per se wie het meeste goed doet. En wie betaalt de rekening? Jij en ik, via de belasting.

Het andere geluid

Er is ook een andere kant. Voorstanders zeggen dat NGO’s een soort waakhond zijn: ze letten op wat de overheid en grote bedrijven doen. En bij de stikstofzaak zei de rechter eigenlijk alleen dat de Staat zich aan zijn eigen wet moet houden, een wet die de politiek zelf had gemaakt. Hoe het doel gehaald wordt, laat de rechter aan de politiek over.

Twee kanten van dezelfde munt

Wat mij opvalt: multinationals en NGO’s lijken elkaars vijanden. De een wil meer winst, de ander wil meer regels. Maar ze hebben één ding gemeen. Ze werken allebei buiten de stembus om. De een met lobbyisten en geld, de ander met rechtszaken en subsidie. En jij? Jij mag eens in de vier jaar stemmen, en daarna hopen dat je stem nog ergens meetelt.

Ik denk dat de echte macht allang niet meer in het stemhokje ligt. Die ligt bij wie geld, advocaten en toegang heeft. En dat zijn wij niet.

Wat denk jij? Heeft jouw stem nog echt invloed? Laat het me weten in de reacties of op Telegram.

Bronnen

• NJB: rechter oordeelt dat Staat stikstofdoel 2030 moet halen
• Joop: dwangsom van 10 miljoen euro
• NOS: Greenpeace wint stikstofzaak
• MT/Sprout: nieuwe rechtszaak Milieudefensie tegen Shell
• Shell: dossier klimaatzaak
• Tweede Kamer: antwoorden over subsidie aan Oxfam Novib
• Kamervragen: overheid betaalt organisaties die haar voor de rechter dagen
• Rijksoverheid: geen subsidie meer voor lobby in Nederland
• Kamervragen over EU-lobbycontracten met NGO’s