Hoe verdwijnt een heel rijk uit de geschiedschrijving? In dit artikel kijk ik naar de theorieën over wat binnen de Tartarije-gemeenschap wel de ‘Grote Herschrijving’ wordt genoemd: het bewust aanpassen van kaarten, encyclopedieën en geschiedenisboeken in de 19e en vroege 20e eeuw.

Van kaarten naar encyclopedieën

We zagen al dat Tartarije geleidelijk van de landkaarten verdween, maar dat proces stopte niet bij cartografie. Ook in encyclopedieën en naslagwerken zie je dat vermeldingen van Tartarije, die in edities uit de 18e eeuw nog uitgebreid aanwezig zijn, in latere drukken korter worden of zelfs helemaal verdwijnen. Binnen de theorie wordt dit gezien als bewijs van een gecoördineerde poging om het bestaan van dit rijk uit het collectieve geheugen te wissen.

Een alternatieve verklaring

De gangbare verklaring hiervoor is minder samenzweerderig: naarmate de geografische kennis van Centraal-Azië toenam en de regio politiek werd opgedeeld tussen Rusland en andere mogendheden, hadden encyclopedieën simpelweg geen behoefte meer aan een brede, verouderde verzamelnaam. Nieuwe edities volgden de actuele, preciezere staatkundige indeling van hun tijd, zoals dat met wel meer verouderde plaatsnamen is gebeurd.

Toch blijft het voor mij opvallend hoe snel en hoe compleet deze omslag plaatsvond, in een tijd waarin drukwerk, encyclopedieën en onderwijs een steeds grotere rol gingen spelen in wat mensen als ‘geschiedenis’ gingen beschouwen. Wie bepaalt wat er in de geschiedenisboeken komt, bepaalt in belangrijke mate ook wat we ons herinneren.

In het laatste artikel van deze reeks kijk ik terug op wat we vandaag de dag nog van Tartarije kunnen terugvinden, en wat deze hele zoektocht ons leert over hoe we naar geschiedenis kijken.

Dit artikel is deel 13 van de serie Tartarije. Lees ook het vorige deel: De ‘reset’ van de 19e eeuw: bevolkingsverschuivingen en wezentransporten.