Weet je nog, zomer 2023? Ineens kon je in Amsterdam niet meer gewoon door de stad rijden. Slagbomen, bloembakken, omleidingen. Iedereen dacht: wegwerkzaamheden. Maar het was een proef, en ik denk dat die proef maar een klein stukje is van een veel groter plan.

Ik luisterde laatst naar een aflevering van The Trueman Show met Maartje van den Berg. Zij zocht uit wat er achter die afsluitingen zat. Wat ze vond, heeft mij flink aan het denken gezet.

Eerst de feiten

Laat ik beginnen met wat gewoon klopt. Tussen 12 juni en 23 juli 2023 sloot de gemeente de Weesperstraat en een paar straten eromheen af voor auto’s en vrachtwagens, in de volksmond “de knip”. En die slagbomen waren niet zomaar slagbomen. Volgens de gemeente zat er een scanner in, en hulpdiensten hadden een zendertje op hun ruit om erdoor te mogen.

Dat vind ik al veelzeggend. Een slagboom die zelf beslist wie er door mag en wie niet. Hou dat beeld even vast.

De proef ging trouwens niet goed. Er kwamen lange files elders in de stad en ambulances en brandweer kwamen soms niet door de slagbomen. Uit de eigen presentatie van de gemeente blijkt dat er niet meer mensen gingen fietsen of met het OV reisden, terwijl taxi’s, bezorgers en vuilnisophalers veel langer onderweg waren.

Je navigatie als stuur van de stad

Dan het tweede stukje van de puzzel: je navigatie. Je denkt dat jouw app gewoon de snelste route zoekt. Maar dat hoeft niet zo te blijven.

Amsterdam, Rijkswaterstaat, de provincie, TomTom, Flitsmeister en BMW delen al data met elkaar om te voorspellen waar het druk wordt, zodat ze weggebruikers alvast kunnen omleiden. En in 2021 was er een proef met de naam “Code the Streets”. Daarin kregen bestuurders in Amsterdam naast de snelste route ook een zogenaamde “sociale” route te zien, die bijvoorbeeld om scholen en woonwijken heen ging. Die proef werd betaald door TomTom, Mercedes-Benz en een Europees programma.

Nu klinkt dat allemaal heel vriendelijk. Maar vraag jezelf eens af: wie bepaalt wat een “goede” route is? Vandaag is het een advies. Morgen is het misschien de enige route die je app je nog laat zien. Volgens mij is dat sturen, niet helpen.

De digitale tweeling: een kopie van jouw stad

En dan het derde stuk, en dat vind ik het engste. Steden bouwen een zogenaamde digitale tweeling. Dat is een virtuele kopie van de hele stad in de computer.

Amsterdam heeft er al een. Die heet het Intelligent Dashboard Amsterdam, haalt automatisch gegevens uit allerlei bronnen en sensoren, en laat in één beeld zien wat er in de stad gebeurt. Ook het Chinese Huawei was erbij betrokken.

En het blijft niet bij Amsterdam. Europa wil een digitale tweeling van de hele aarde, met daaronder tweelingen van landen, provincies en gemeenten, en steekt daar miljarden in via verschillende potten geld.

Bedenk even wat dat betekent. Alle data van verkeer, camera’s, sensoren en straks misschien ook je zorg en je huis komen samen op één scherm. En kunstmatige intelligentie kijkt mee. Ik denk dat de mensen achter dat scherm meer van jouw leven weten dan jij zelf.

Het wordt gebracht als comfort

Dit is wat mij het meest stoort. Niemand zegt: “We gaan je in de gaten houden.” Ze zeggen: minder lawaai, schonere lucht, een fijnere buurt. Alles wat je nodig hebt binnen een kwartier van je huis, de zogenaamde 15-minutenstad. Wie kan daar nou tegen zijn?

Maar kijk naar het geheel. Straten die dicht kunnen. Slagbomen die zelf kiezen wie erdoor mag. Navigatie die je route bepaalt. En een dashboard dat alles ziet. Elk stukje lijkt onschuldig. Samen vormen ze volgens mij een systeem waarmee je mensen helemaal kunt sturen.

Mijn grootste angst? Dat we op een dag merken dat we alleen nog naar buiten mogen als het systeem dat goedvindt. Dat je wijk een soort kooi wordt, met een mooi groen hekje eromheen. Misschien klinkt dat overdreven. Maar de techniek om het te doen is er al. En wat er al is, wordt ooit gebruikt.

Wat kun je zelf doen?

Wil je weten wat er bij jou in de buurt hangt? Amsterdam werkt met een register waarin camera’s, sensoren en wifi-trackers in de openbare ruimte gemeld moeten worden. Kijk daar eens in. Vraag in je eigen gemeente of er een digitale tweeling wordt gebouwd, en wat er precies in komt. En lees mee met wat de gemeenteraad besluit. Dit soort plannen worden zelden met grote koppen aangekondigd.

Het andere geluid

Eerlijk is eerlijk: er zijn ook mensen die hier heel anders over denken. De gemeente zegt dat ze juist wil dat Amsterdammers zich zo veel mogelijk onbespied door de stad kunnen bewegen, en dat het register daarvoor bedoeld is. Veel digitale tweelingen gaan vooral over dingen als welke wijken onder water lopen bij hevige regen. En in een peiling onder ruim 2300 Amsterdammers was 56 procent voor minder autoverkeer. Voor hen is dit gewoon beter beleid, geen controle.

Ik snap dat. Maar ik vertrouw het niet. Een systeem dat vandaag goed bedoeld is, kan morgen in andere handen vallen. En dan wil ik niet degene zijn die zei: “Ach, het was toch voor ons comfort.”

Wat denk jij? Laat het weten in de reacties.

Bronnen

• The Trueman Show #298 met Maartje van den Berg: 6G, AI en de stad die je gedrag stuurt
• NH Nieuws over de Weesperknip
• Presentatie van de gemeente Amsterdam over de resultaten van de knip (Engels)
• AMS Institute over Code the Streets
• Computable: digital twin maakt Amsterdam leefbaar
• VNG: trendanalyse digital twins
• Binnenlands Bestuur: meldingsplicht voor dataverzamelaars