Heb jij dat ook weleens? Je weet iets zeker. Je hebt het honderd keer gezien. En dan zoek je het op, en het blijkt anders te zijn. Niet een beetje anders, maar echt anders. Alsof iemand de wereld heeft bijgewerkt terwijl je even niet keek. Dat gevoel heeft een naam: het Mandela-effect.

Hoe het begon

De naam komt van Nelson Mandela. Rond 2009 ontdekte de Amerikaanse schrijfster Fiona Broome dat zij en veel anderen zich hetzelfde herinnerden: dat Mandela in de jaren tachtig in de gevangenis was gestorven. Sommigen wisten zelfs nog dat ze de begrafenis op tv hadden gezien. Maar volgens de boeken kwam Mandela in 1990 vrij, werd hij president van Zuid-Afrika en overleed hij pas in 2013.

Broome begon een website en al snel kwamen er meer mensen met dit soort verhalen. En het bleef niet bij Mandela.

Bekende voorbeelden

• De Berenstain Bears. Veel mensen weten zeker dat deze kinderboeken “Berenstein” heetten. Maar er staat “Berenstain”.
• Star Wars. Iedereen citeert “Luke, I am your father”. In de film zegt Darth Vader alleen “No, I am your father”.
• De Monopoly-man. Veel mensen zien hem met een monocle voor zijn oog. Maar die heeft hij nooit gehad.
• Pikachu. Veel mensen herinneren zich een zwart puntje aan zijn staart. Dat zit er niet.
• Het logo van Fruit of the Loom. Veel mensen zien achter het fruit een hoorn des overvloeds. Volgens het bedrijf heeft die er nooit gestaan.

Het rare is dat het vaak niet om één persoon gaat. Duizenden mensen herinneren zich precies dezelfde “foute” versie.

De auto van JFK: vier of zes mensen?

Voor mij persoonlijk is dit het sterkste voorbeeld. In mijn herinnering zaten er vier mensen in de auto toen president Kennedy op 22 november 1963 in Dallas werd doodgeschoten: de chauffeur, iemand naast hem, en achterin JFK en zijn vrouw Jackie. Een gewone vierzitter dus. En ik ben niet de enige, ik hoor dit van veel meer mensen.

Maar kijk nu naar de foto’s van die dag. Dan zie je een lange limousine met zes mensen erin:

• voorin chauffeur William Greer en agent Roy Kellerman;
• in het midden, op klapstoeltjes, gouverneur John Connally en zijn vrouw Nellie;
• achterin John en Jackie Kennedy.

Gouverneur Connally werd die dag zelf ook geraakt. In alle verslagen van nu speelt hij een grote rol. Toch weet ik zeker dat ik die auto anders heb gezien. Dat maakt dit voorbeeld voor mij zo bijzonder.

Hoe wordt het verklaard?

Er zijn grofweg drie kampen.

Het eerste kamp zegt: ons geheugen is gewoon niet zo goed als we denken. Je hersenen vullen gaten zelf in, en dan krijg je een herinnering die logisch voelt maar niet klopt.

Het tweede kamp denkt aan parallelle werelden. We zouden soms tussen twee bijna gelijke werelden schuiven, en een paar details meenemen uit de vorige.

Het derde kamp, en daar hoor ik zelf bij, kijkt naar de simulatietheorie.

Mijn kijk: een update in de simulatie

Stel dat we in een simulatie leven, zoals ik vaker op deze site beschrijf. Dan is alles om ons heen opgebouwd uit informatie. Die informatie komt uit één centrale bron, een soort grote database waar de hele wereld uit wordt gebouwd.

Als er in die bron iets wordt veranderd, dan geldt dat meteen voor iedereen. Het boek heet dan ineens anders, het logo ziet er anders uit, er zitten meer mensen in een auto. En omdat alles uit die ene bron komt, is er in de wereld zelf geen bewijs meer te vinden van hoe het eerst was. Alle foto’s, boeken en films zijn mee veranderd.

Maar ons bewustzijn niet. Ik denk dat ons bewustzijn buiten de simulatie bestaat. Wij zijn als het ware de spelers achter de avatars. Daarom houden wij de herinnering aan de oude versie. De wereld is bijgewerkt, maar wij onthouden hoe het was.

Wat heeft de kwantumtheorie ermee te maken?

In de kwantumtheorie gebeurt iets vreemds. Kleine deeltjes gedragen zich als een wolk van mogelijkheden zolang er niet gemeten wordt. Pas bij een waarneming kiezen ze één vaste plek.

Voor mij lijkt dat heel erg op hoe een simulatie werkt. Een computerspel tekent ook niet de hele wereld tegelijk. Het programma ligt klaar, maar alleen het stukje waar jij kijkt wordt echt getoond. De ervaring ontstaat pas als iemand kijkt. Als dat klopt, dan is de wereld misschien minder vast dan we denken. En dan is een kleine aanpassing in de bron best voor te stellen.

Maar klopt het ook?

Ik wil eerlijk zijn: veel wetenschappers zien het heel anders. Zij zeggen dat ons geheugen zich makkelijk vergist, vooral bij dingen die we maar half gezien hebben. Bij de auto van JFK zitten de Connallys bijvoorbeeld laag op hun klapstoeltjes, en de bekendste beelden draaien vooral om Kennedy en Jackie. En als we een foute herinnering van anderen horen, gaan we er zelf ook in geloven. Ook over de kwantumtheorie zijn natuurkundigen het niet eens. De meesten bedoelen met “waarneming” een meting met een apparaat, en niet per se een bewustzijn dat kijkt.

Wat denk jij?

Of het Mandela-effect echt bestaat, laat ik open. Maar ik vind het een van de mooiste aanwijzingen dat er misschien meer aan de hand is met onze wereld dan we zien. Herinner jij je de auto van JFK ook als vierzitter? Of herken jij een ander voorbeeld? Laat het me weten in de reacties. Ik ben benieuwd.