In mijn vorige artikel had ik het al over Tartarije als rijk, maar ik kreeg de vraag: waar lag dat nou precies, en wanneer is het eigenlijk van de kaarten verdwenen? Dat ga ik in dit artikel uitzoeken, met een paar mooie oude kaarten erbij zodat je het zelf kunt zien.

Waar lag Tartarije precies?

Op oude Europese landkaarten uit de 16e tot en met de 19e eeuw kom je de naam “Tartaria” of “Tartary” op allerlei plekken tegen, en niet altijd op dezelfde plek. Grofweg besloeg het gebied wat we nu kennen als Siberië, Centraal-Azië en delen van Mongolië en Mantsjoerije — dus een enorm gebied dat zich uitstrekte van de Kaspische Zee tot aan de grens met China. Op veel kaarten wordt het gebied ook nog eens onderverdeeld in stukken als “Chinese Tartarije” (rond Mantsjoerije en Mongolië), “Onafhankelijk Tartarije” (Centraal-Azië) en “Moskovisch Tartarije” (het door Rusland gecontroleerde deel).

Volgens de gangbare geschiedschrijving was “Tartarije” geen aanduiding voor één samenhangend rijk met een eigen regering, maar een verzamelnaam die Europese cartografen gebruikten voor een gebied dat ze slecht kenden en waar allerlei volkeren woonden. Aanhangers van de Tartarije-theorie zien dat anders: voor hen wijzen de vaste naam, de terugkerende symboliek (zoals de vlag met de draak die ik in mijn vorige artikel besprak) en de schaal van het gebied juist wél op een samenhangende beschaving.

Oude kaarten waar Tartarije écht op staat

Wat mij het meest fascineert, is dat je dit zelf kunt natrekken. Hieronder een paar voorbeelden van originele kaarten waarop Tartarije duidelijk is aangeduid.

Wanneer verdween Tartarije van de kaart?

Tot diep in de 18e eeuw is “Tartarije” nog volop in gebruik op Europese kaarten. Pas vanaf het einde van de 18e eeuw en vooral in de 19e eeuw verdwijnt de naam geleidelijk. De officiële verklaring is dat dit samenhangt met de oprukkende Russische kolonisatie van Siberië en Centraal-Azië: naarmate Rusland het gebied beter in kaart bracht en bestuurlijk indeelde, werd de brede, vage naam “Tartarije” vervangen door specifiekere namen zoals Siberië, Toerkestan en de aparte khanaten en gouvernementen. Op kaarten van na ongeveer 1820-1850 kom je de naam nog maar sporadisch tegen, en in de 20e eeuw is hij helemaal verdwenen.

Binnen de Tartarije-theorie wordt deze periode — grofweg rond 1800-1815 — gezien als een omslagpunt: niet zomaar het gevolg van betere landkaarten, maar het moment waarop het rijk zelf zou zijn ten onder gegaan of bewust uit de geschiedschrijving is gewist. Daar kom ik in een volgend artikel op terug.

Een opvallend weetje: de Chinese Muur

Een leuk detail dat vaak in Tartarije-kringen naar voren wordt gebracht, gaat over de Chinese Muur — die precies op de grens tussen het historische China en Tartarije lag. Het idee is dat de kantelen (de getande bovenrand waarachter verdedigers dekking zochten) aan de kant van China zouden staan, wat zou impliceren dat de muur is gebouwd om China te verdedigen tégen de Tartaren, en dus mogelijk door de Tartaren zelf is neergezet.

Ik moet hier wel eerlijk in zijn: toen ik dit uitzocht, vond ik vooral bronnen die het tegenovergestelde beweren. Volgens de gangbare architectonische beschrijvingen van de muur zaten de kantelen juist aan de buitenkant, de kant van de “vijand” — en dat was doorgaans de noordkant, dus de kant van de steppen en Mongolië/Tartarije, niet de kant van China. Dat zou dan juist bevestigen dat de muur door Chinese dynastieën is gebouwd om zich tegen aanvallen van boven te beschermen, in plaats van andersom. Ik vond ook geen betrouwbare bronnen over een actueel restauratieproject waarbij kantelen naar de andere kant zouden zijn verplaatst.

Ik wilde dit toch met je delen, want het laat mooi zien hoe lastig het soms is om dit soort details hard te maken — en hoe belangrijk het is om ook de tegenargumenten te laten zien. Mocht je een bron hebben die de andere kant onderbouwt, hoor ik het graag, dan neem ik het alsnog op.